ZIELONE WROTA

NARWIAŃSKI PARK NARODOWY

Zwany Polską Amazonią obejmuje fragment naturalnej, bagiennej doliny Narwi od Suraża do Rzędzian. Rzeka płynie na tym odcinku wieloma korytami, które rozchodzą się i łączą tworząc osobliwy labirynt ekosystemów wodnych i lądowych. Drugiej tego typu rzeki nie ma w Europie. Unikatowy układ hydrologiczny obszaru warunkuje niezwykłe bogactwo flory i fauny. To jedna z najważniejszych ostoi ptaków wodno-błotnych w Polsce i Europie.


Wiosenne rozlewiska

Torfowiska w dolinie Narwi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Narwiański Park Narodowy
Kurowo 10, 18-204 Kobylin Borzymy
tel./fax (0-85) 718-14-17, (0-86)

 476-48-11, (0-86) 476-48-12
e-mail:
npn@npn.pl
www.npn.pl

Powierzchnia (ha): 7350

 

Rok utworzenia: 1996

 

Cel ochrony:
Ochrona terenów o niepowtarzalnych walorach przyrodniczych.

 

Położenie:
Narwiański Park Narodowy leży w północno-wschodniej części Polski w województwie podlaskim. Powierzchnia całkowita parku wynosi 7350 ha. Na terenie parku dominuje własność prywatna, głównie drobnych rolników. Własność Skarbu Państwa stanowi zaledwie 2057 ha. Park znajduje się w Dolinie Górnej Narwi. Obejmuje on bagienną dolinę Narwi pomiędzy Surażem i Rzędzianami, która stanowiła znaczną część utworzonego w 1985 roku Narwiańskiego Parku Krajobrazowego. Bagna, tereny podmokłe i wody są dominującymi ekosystemami i zajmują ok. 90% obszaru parku.

 


Rzeźba terenu i budowa geologiczna:
Dolina Narwi pomiędzy Surażem i Rzędzianami wykształciła się w kompleksie osadów lodowcowych, zajmując centralną część obniżenia w powierzchni wysoczyzn morenowych. Miąższość tych osadów waha się od 117 do 200 m. Dolina Narwi jest stosunkowo głęboko wcięta w wysoczyzny i zabagniona. Powierzchnia doliny zalega 5-25 m niżej od terenów bezpośrednio przylegających, a jej spadek wynosi zaledwie 0,19%. Dolinę wypełniają torfy, osiągające średnio 1 m miąższości, zalegające na płytkich mułach lub iłach oraz bezpośrednio na piaskach podłoża. Dolina składa się z odcinków rozszerzonych, basenowych i zwężonych przypominających przełomy rzeczne. Rzeźba parku ukształtowała się podczas zlodowacenia środkowopolskiego. Lodowiec zanikał powierzchniowo, nadbudowując wysoczyzny moreną, a w obniżeniach podłoża pozostawały bryły martwego lodu. Wytopienie się największych brył dało początek dzisiejszej dolinie Narwi. O wytopiskowej genezie doliny świadczy obecność na jej zboczach form pochodzenia glacjalnego: kemów, nisz i dolinek wytopiskowych. Zabagnienie doliny nastapiło po zmianie koryta rzeki z meandrującego na wielokorytowe, które miało miejsce na przełomie okresu atlantyckiego oraz subborealnego (ok. 4500 lat temu). W dolinie i na obszarze parku dominują gleby bagienne. Najczęściej spotykane wśród nich są gleby torfowo-bagienne zajmujące zwarte powierzchnie w środkowej części doliny. Mniejsze znaczenie mają gleby torfowe okresowo podsychające i torfowo-mułowe. Gleby torfowo-murszowe w średnim stopniu zmurszenia występują punktowo. Gleby glejowe właściwe, torfiasto-glejowe i mułowo-glejowe spotykane są w południowej części doliny. Zajmują one położenia na pograniczu torfowisk i zboczy doliny.

Stosunki wodne:
Dolina jest zasilana przez wody powierzchniowe (cieki wodne i spływy powierzchniowe) i wody wgłębne z poziomu przypowierzchniowego i prawdopodobnie z dwóch poziomów wodonośnych, co przy rozgałęzionych korytach rzeki spowodowało, że wykształcił się tutaj rozległy, wypełniajacy niemal całe dno doliny, ekosystem bagienny z mozaikowym układem rozlewisk, siedlisk bagiennych, zabagnionych i lądowych. Sieć hydrograficzną tworzy Narew oraz Liza, Szeroka Struga, Awissa, Kurówka (dopływy lewe) oraz Kowalówka, Turośnianka i Czaplinianka (dopływy prawe). Rzeki tego typu jak Narew, nazwane przez naukowców anamostozującymi są już bardzo nieliczne na świecie. Narew w granicach Parku to najlepiej zachowany przykład rzeki tego typu w Europie. Najbliższym analogiem Narwi jest rzeka Okawango w Środkowej Afryce. Dokładne zdefiniowanie typu anastomozującego rzek nastąpiło dopiero w latach osiemdziesiątych. Do wyróżnionych wcześniej trzech podstawowych typów rzek-prostolinijnej, meandrującej i roztokowej, dołączono czwarty - rzeki anastomozującej. Cechuje je obecność sieci rozdzielających i łączących się koryt tworzących nieregularny labirynt. Liczne, stosunkowo głębokie kanały porozdzielane są różnej wielkości i kształtu wyspami. Porasta je głównie roślinność torfotwórcza, trzciny i turzyce. Powierzchnia wysp wynosi się nieznacznie powyżej poziomu wody w korytach przy średnich stanach, a podczas wyższych jest zalewana. Dzięki roślinności umacniającej brzegi kanałów ażurową siatką korzeni typ ten odznacza się dużą stabilnością układu koryt. Najmniej zmieniona przez człowieka część systemu anastomozującego znajduje się między Surażem na południu a Rzędzianami na północy(w granicach Narwiańskiego Parku Narodowego). Pierwotnie Narew miała charakter anastomozujący na znacznie dłuższym odcinku, ale wskutek robót melioracyjnych prowadzonych w dolnym biegu rzeki została bardzo silnie zmieniona Narew jest piątą co do długości rzeką w Polsce. Jej długość wynosi 484 km. Źródła Narwi znajdują się na Białorusi we wschodniej części Puszczy Białowieskiej. Dolina rzeki na obszarze Narwiańskiego Parku Narodowego ma długość około 25 km i 2-3 km szerokości. Otoczona jest łagodnie nachylonymi stokami wysoczyzn. Wyodrębnić w niej można odcinki rozszerzone, basenowe i zwężone przypominające przełomy rzeczne. Dno doliny jest płaskie ze średnim spadkiem podłużnym wynoszącym zaledwie 0,19%. O bagiennym charakterze doliny zadecydowały warunki geomorfologiczno-hydrologiczne. Dolina jest zasilana przez wody powierzchniowe (cieki wodne i spływy powierzchniowe) i wody wgłębne z poziomu przypowierzchniowego i prawdopodobnie z dwóch poziomów wodonośnych, co przy rozgałęzionych korytach rzeki spowodowało, że wykształcił się tutaj rozległy, wypełniający niemal całe dno doliny, ekosystem bagienny z mozaikowym układem rozlewisk, siedlisk bagiennych, zabagnionych i lądowych. Sieć hydrograficzną tworzy Narew oraz Liza, Szeroka Struga, Awissa, Kurówka (dopływy lewe) i Kowalówka, Turośnianka i Czaplinianka (dopływy prawe).

Flora:
Szata roślinna Narwiańskiego Parku Narodowego cechuje się dużym zróżnicowaniem zbiorowisk i bogactwem gatunkowym. Dominujące powierzchniowo szuwary turzycowiskowe związku Magnocaricion reprezentowane są przez 14 zespołów roślinnych, szuwary związku Phragmition przez 7 zespołów, a roślinność wodna przez 12 zespołów. Poza tym występują tu 4 zbiorowiska łąkowe i ziołoroślowe oraz 2 zespoły zarośli wierzbowych i 5 zespołów roślinności leśnej. Na bagnach i terenach zabagnionych występuje blisko 200 gatunków roślin naczyniowych (w tym 22 gatunki turzyc). Spośród nich 15 gatunków podlega ochronie prawnej, a wiele zbiorowisk należy do rzadko już spotykanych w kraju. Zbiorowiskami roślinnymi najbardziej rozpowszechnionymi na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego są zabagniane szuwary wielkoturzycowe zajmujące około 32% ogólnej powierzchni Parku. Szuwary te reprezentowane są głównie przez szuwar turzycy sztywnej Caricetum elatae (zajmujący ponad 20% pow. Parku), zespół turzycy zaostrzonej Caricetum gracilis oraz turzycy tunikowej Caricetum appropinquatae. Lokalnie, na niewielkich powierzchniach występuje szuwar turzycy dzióbkowanej, szuwar turzycy darniowej oraz mozaika zbiorowisk turzycy sztywnej i zaostrzonej. Znaczny areał, bo około 11% wśród zbiorowisk szuwarów turzycowych, zajmują zbiorowiska turzycy sztywnej z Phragmites australis (około 10%) i turzycy zaostrzonej z Phragmites australis (około 1,2%). Drugim dominującym powierzchniowo zbiorowiskiem roślinnym na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego (około 16% pow.) są zespoły związku Phragmition reprezentowane prawie wyłącznie przez szuwary trzcinowe (nieznaczne powierzchnie zajmują szuwary: wąsko- i szerokopałkowe, skrzypowe, oczeretowe i mannowe). W południowej części Parku dosyć znaczne powierzchnie (około 14%) zajmują zbiorowiska trawiaste i turzycowo-trawiaste głównie zespoły manny mielec i mozgi trzcinowatej. Poza omówionymi na terenie NPN występują następujące zbiorowiska roślinne: - zbiorowiska turzycowo-mszyste (ponad 1% pow.), - zbiorowiska zdegradowane z dominacją ostrożenia polnego i pokrzywy pospolitej (ponad 1% pow.), - lasy i zarośla na glebach hydrogenicznych (około 15% pow.), - zalewane z różną intensywnością łąki trawiaste i ziołowo-trawiaste (około 7% pow.), - suche grądy z roślinnością kserotermiczną (około 0,2% pow.). Do około 1978 roku zabagniane łąki w dolinie Narwi, w większości, były użytkowane rolniczo. Niska wartość siana, trudny dostęp oraz możliwość zastosowania tylko i wyłącznie konwencjonalnych metod pokosu nastręczała rolnikom wiele trudności i niedogodności. Dodatkowo około 20 lat temu zakład ubezpieczeń odmówił ubezpieczeń plonów. Następstwem tego było zaprzestanie użytkowanie przez większość rolników łąk w obrębie bagiennej doliny. Na pozostawionych bez użytkowania łąkach, na przestrzeni ostatnich kilku lat, obserwowana jest ekspansja trzciny pospolitej na siedliska zajmowane dotychczas przez szuwary turzycowe. Objawia się to zwiększeniem udziału Phragmites australis w budowie i składzie florystycznym tych fitocenoz. Tak wykształcone zbiorowiska roślinne stanowią fazę dynamiczną w toku sukcesji wtórnej spowodowanej zaprzestaniem koszenia tych zbiorowisk. Dlatego też przy tak znacznym tempie trzcinowienia kolejnym etapem sukcesji może być wkraczanie gatunków zaroślowych i drzewiastych.

Fauna:
Wielkim walorem bagiennej doliny Narwi jest ornitofauna. W latach 1979-1981 stwierdzono w dolinie i w strefie przydolinowej obecność 179 gatunków ptaków, a występowały one w dużej liczebności. W porze lęgowej występowało 149 gatunków, w tym 137 gatunków ptaków gnieżdżących się. W samej dolinie gnieździło się 111 gatunków, pozostałe na obrzeżach doliny wykorzystując ja jako bazę pokarmową. Z ogólnej liczby 138 gatunków zagrożonych w kraju gnieździło się wtedy w dolinie 43%. Obok bogactwa gatunkowego badania specjalistyczne wykazały również wyraźną odmienność ornitofauny narwiańskiej w porównaniu z innymi obszarami bagiennymi. Decyduje o tym powszechne występowanie kilku gatunków dominujących (rokitniczka, potrzos, brzęczka, trzcinniczek, krzyżówka), stanowiących 60% ornitofauny oraz występowanie gatunków charakterystycznych dla doliny, związanych z szuwarami bagiennymi (kropiatka, zielonka, rybitwa czarna, bąk, błotniak stawowy). Z gatunków, których egzystencja jest poważnie zagrożona, gnieździły się świstun, rożeniec, dubelt, batalion, zielonka, wąsatka. W dużej liczebności występowały ptaki rzadko spotykane w kraju takie jak: brzęczka (1500-2000 par), rybitwa czarna (700-1000 par), kropiatka (200-450 par), błotniak stawowy (150-200 par), zielonka (80-250 par), podróżniczek (ok. 100 par), bąk (ok. 40 samców terytorialnych). Dolina Narwi była ostoją dla tych gatunków ptaków, a poza tym bardzo ważnym miejscem odpoczynku i żerowania ptaków w okresie ich przelotów, zwłaszcza wiosennych. Badania ostatnich lat wykazały zubożenie ornitofauny w dolinie na obszarze Narwiańskiego Parku Narodowego. Uszczupliła się liczba ptaków lęgowych o 4 gatunki, z tym że przestało się gnieździć 10 gatunków, a przybyło 6. Wyraźnie zmniejszyła się liczba ptaków związanych z wodami otwartymi i rozlewiskami oraz ze strefą szuwarów wysokoturzycowiskowych. Między innymi zniknęło wielkie skupisko mewy śmieszki koło Radul i skupisko głowienki. Zaledwie w szczątkowych ilościach gnieździły się w ostatnich latach: cyraneczka, kropiatka, kokoszka wodna, wodnik i brzęczka. Spadła też liczebność ptaków w zbiorowiskach turzycowiskowych (m.in. czajki, bekasa, dubelta, świergotka), a także liczebność siewkowatych gnieżdżących się na łąkach i pastwiskach na obrzeżach doliny. Wzrosła natomiast liczebność ptaków charakterystycznych dla siedlisk wilgotnych i przesuszanych (kuropatwa, bażant grzywacz i in.). Pomimo dużych przekształceń awifauny bagienna dolina Narwi nadal jednak spełnia kryteria, które kwalifikują ten obszar jako ostoję lęgową ptaków wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym i europejskim. Jest ona rejonem lęgowym 1% lub więcej populacji europejskiej co najmniej 10 gatunków ptaków, w tym bąka, cyranki, błotniaka stawowego, błotniaka łąkowego, zielonki, kropiatki, derkacza, i dubelta, oraz miejscem rozrodu trzech gatunków ptaków zagrożonych wymarciem w skali światowej - bielika, derkacza i wodniczki. W dolinie gnieżdżą się ptaki charakterystyczne dla terenów podmokłych, których egzystencja jest w skali kraju poważnie zagrożona, takie jak świstun, rożeniec, dubelt, batalion, zielonka, wąsatka. Dolina Narwi na obszarze NPN jest jednym z najważniejszych w Polsce lęgowisk ptaków wodno-błotnych, w tym wielu gatunków ginących i zagrożonych, a szereg gatunków spoza grupy zagrożonych posiada nad Narwią jedną ze swoich głównych populacji w kraju. Na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego występuje około 40 gatunków ssaków. Wśród nich niewielka populacja łosia i wydra - gatunek zagrożony. Mocno rozrosła się populacja bobra, którego liczebność ocenia się na około 260 osobników. Poza tym stale występuje w Parku sarna, lis, jenot, kuna leśna i domowa, gronostaj i tchórz. W ostatnich latach można zaobserwować znaczny wzrost liczebności norki amerykańskiej, która w dużym stopniu ogranicza populację piżmaka. Środowiska wodne doliny są zasobne w ryby. Na odcinku pomiędzy Surażem i Rzędzianami stwierdzono występowanie 22 gatunków ryb, przy czym wielokrotnie bardziej zasobne były w nie rozlewiska i starorzecza niż główne koryto rzeki. Najczęstszymi gatunkami ryb są płocie, szczupaki, okonie, jazie i liny. Na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego występują także cztery gatunki ryb chronionych : piskorz, śliz, różanka i koza. W dolinie Narwi na obszarze Parku odnotowano obecność 13 gatunków płazów, 24 gatunków ważek, 34 gatunków skorupiaków planktonowych i 4 gatunków skorupiaków bentosowych.